Je hebt misschien het begrip polyvagaaltheorie al eens voorbij zien komen in de wereld van trauma en heling. Het klinkt ingewikkeld, wetenschappelijk, ver van je bed. Maar wat het beschrijft is iets wat jij elke dag ervaart in je lichaam: de manier waarop je zenuwstelsel voortdurend inschat of je veilig bent.
De polyvagaaltheorie, ontwikkeld door neurowetenschapper Stephen Porges, geeft een naam en een verklaring aan iets wat veel mensen met trauma herkennen maar niet altijd kunnen benoemen: waarom je reageert zoals je reageert, ook als je dat helemaal niet wil.
Drie toestanden van je zenuwstelsel
Volgens de polyvagaaltheorie heeft je zenuwstelsel drie basistoestanden, elk met een eigen functie en een eigen gevoel in je lijf.
1. Veiligheid en verbinding
Dit is de toestand waarbij je zenuwstelsel signaleert dat het veilig is. Je bent ontspannen, aanwezig, kunt verbinding maken met anderen. Je spijsvertering werkt, je slaap is rustig, je kunt nadenken en creatief zijn. Dit is de toestand waarbij je het beste functioneert en je meest jezelf bent.
2. Activatie: vechten of vluchten
Wanneer je zenuwstelsel gevaar signaleert, schakelt het over naar activatie. Je hartslag gaat omhoog, je spieren spannen aan, je gedachten razen. Je lichaam maakt zich klaar om te handelen, hetzij door te vechten, hetzij door weg te lopen. Dit is de klassieke vecht- of vluchtreactie, handig bij echt gevaar, problematisch als je zenuwstelsel dit triggert bij een moeilijk gesprek of een e-mail van je baas.
3. Shutdown: bevriezen en terugtrekken
Als gevaar te overweldigend wordt en vechten of vluchten geen optie is, schakelt het zenuwstelsel door naar de meest oude overlevingsstrategie: shutdown. Je bevriest, trekt je terug, voelt je verdoofd of leeg. Dissociatie, de onmogelijkheid om je te concentreren, het gevoel er naast te staan, zijn allemaal tekenen van deze toestand. Het is geen zwakte. Het is een beschermingssysteem dat het uiterste middel inzet.
Wat dit betekent voor mensen met trauma
Bij mensen met jeugdtrauma is het zenuwstelsel geconditioneerd op gevaar. Het heeft geleerd om snel te schakelen naar activatie of shutdown, omdat dat vroeger nodig was om te overleven. De drempel voor die overschakeling is lager dan bij mensen die zijn opgegroeid in een veilige omgeving.
Dat betekent dat je kan overreageren op situaties die objectief gezien niet gevaarlijk zijn. Niet omdat er iets mis is met je logica, maar omdat je zenuwstelsel op een dieper niveau iets herkent wat op vroeger lijkt.
Het goede nieuws van de polyvagaaltheorie is ook dit: het zenuwstelsel is plastisch. Met de juiste ondersteuning, met herhaalde ervaringen van veiligheid, kan het leren dat veiligheid de basistoestand is. Dat is het werk van zenuwstelselregulatie: niet de triggers weghalen, maar de toestand van veiligheid steeds meer tot de norm maken.
Laat dit rustig landen.
Wil je beginnen met je zenuwstelsel kalmeren?
Start met het gratis meditatiepakket.